Published in: Bloglar

Sistemik Lupus Eritematozus (SLE)

Author Prof. Dr. Ercan Gürses

Published on: 11 Kasım 2025

SLE, otoimmün mekanizmalar sonucu gelişen, çok sistemli, dalgalı seyirli (remisyon-alevlenme dönemleriyle giden) kronik bir hastalıktır. Bağışıklık sistemi kendi hücrelerine karşı otoantikor üretir ve bu antikorlar dolaşan immün kompleksler oluşturarak doku hasarına yol açar.

Sistemik Lupus Eritematozus (SLE) Nedenleri

SLE’nin nedeni multifaktöriyeldir; genetik, hormonal, immünolojik ve çevresel faktörlerin etkileşimiyle ortaya çıkar:

🔹 Genetik Faktörler

HLA-DR2 ve HLA-DR3 allelleri ile ilişki
Komplement sistem komponentleri (C1q, C2, C4) eksiklikleri
Ailesel yatkınlık (birinci derece akrabalarda risk 10 kat artar)

🔹 Hormonal Faktörler

Kadınlarda 9:1 oranında görülür → östrojen bağışıklık aktivitesini artırır
Gebelik, doğum kontrol hapları veya hormonal dalgalanmalar alevlenmeyi tetikleyebilir

🔹 Çevresel Faktörler

UV ışınları (güneş maruziyeti)
Viral enfeksiyonlar (özellikle EBV)
İlaçlar (hidralazin, prokainamid, izoniazid vb.)
Sigara

🔹 İmmünolojik Mekanizmalar

Otoantikor üretimi (ANA, anti-dsDNA, anti-Sm vb.)
Dolaşan immün komplekslerin birikimi
Komplement aktivasyonu → doku hasarı
Sitokin disregülasyonu (IL-6, IFN-α artışı)

Başlangıç Klinik Bulguları

SLE başlangıcı genellikle sinsi olup, haftalar veya aylar içinde çok sistemli tablo gelişebilir.

🔸 Genel (Nonspesifik) Bulgular

Yorgunluk, halsizlik
Düşük dereceli ateş
Kilo kaybı, iştahsızlık
Artralji / miyalji

🔸 Cilt ve Mukozal Bulgular

Malar döküntü (kelebek tarzı yüz döküntüsü) — burun köprüsü ve yanaklarda
Diskoid lezyonlar — skar bırakabilir
Fotosensitivite — güneş sonrası kızarıklık, döküntü
Oral veya nazal ülserler — ağrısızdır

🔸 Kas-İskelet Sistemi

Poliartralji veya artrittir (genellikle non-erozif)
Özellikle el, el bileği ve diz eklemleri tutulur

🔸 Renal Tutulum

Proteinüri, hematüri, hipertansiyon
Nefrotik sendrom veya lupus nefriti gelişebilir

🔸 Nörolojik Tutulum

Baş ağrısı, konfüzyon, nöbet, psikoz
Transvers myelit, periferik nöropati

🔸 Hematolojik Bulgular

Anemi, lökopeni, trombositopeni
Coombs pozitif hemolitik anemi

🔸 Kardiyopulmoner Tutulum

Plevrit, perikardit
Nadir olarak pulmoner hipertansiyon veya miyokardit

SLE’den Şüphelendiren Belirtiler

Birden fazla sistemin eşzamanlı etkilenmesi klinisyeni uyarır:

Genç kadında foto-duyarlılık + artralji + döküntü + hematolojik anormallik
Sebebi açıklanamayan idrarda protein ve kanama
Tekrarlayan serözit (plevral, perikardiyal efüzyon)
Pozitif ANA ile birlikte sistemik yakınmalar

Tanıda Kullanılan Laboratuvar Tetkikleri

🔹 Serolojik Testler

Test	Anlamı / Spesifitesi
ANA (antinükleer antikor)	En duyarlı test (>95%), tarama testi
Anti-dsDNA	SLE’ye en özgül test, nefrit varlığını ve aktiviteyi gösterir
Anti-Sm (Smith)	Yüksek özgüllük, tanısal değeri yüksek
Anti-Ro (SSA) / Anti-La (SSB)	Fotosensitivite ve neonatal lupusla ilişkilidir
Antifosfolipid antikorlar (LAC, aCL, β2-GPI)	Tromboz, düşük öyküsü olanlarda pozitif
Komplement (C3, C4)	Aktivite döneminde düşer
CRP, ESR	ESR genellikle artar, CRP hafif artabilir veya normal kalabilir

Görüntüleme Yöntemleri

Alan	İnceleme	Bulgular
Akciğer	PA akciğer grafisi, BT	Plevral efüzyon, interstisyel infiltrasyon
Kalp	EKO	Perikardiyal efüzyon, kapak tutulumu
Böbrek	USG	Kortikal ekolar, boyut, efüzyon
Serebral	MRI	Vaskülit, infarkt, myelit bulguları

Alevlenme (Flare) Döneminde Görülebilecek Bulgular

Yeni döküntü veya artrit atakları
Yorgunluk, ateş artışı
Proteinüri ve kreatinin yükselmesi (nefrit alevlenmesi)
C3, C4 düzeylerinde düşüş
Anti-dsDNA titrasyonunda artış
Nöropsikiyatrik belirtilerin yeniden ortaya çıkması (baş ağrısı, konfüzyon, psikoz)
Hematolojik bozulma: hemoglobin, lökosit, trombosit düşüşü

Alevlenme göstergesi:

C3 < 0.8 g/L
Anti-dsDNA > 100 IU/mL
Yeni proteinüri veya silendirüri

Tedavisi

Genel Tedavi İlkeleri

SLE kronik, otoimmün bir hastalıktır; amaç hastalığın alevlenmelerini önlemek, organ hasarını sınırlamak ve yaşam kalitesini artırmaktır.

Temel hedefler:

En düşük ilaç dozu ile uzun süreli remisyon sağlamak
Alevlenmeleri erken tanımak
Kardiyovasküler, renal ve enfeksiyöz komplikasyonları önlemek

Hidroksiklorokin, Azotiyoprin, Mikofenolatmofetil, Metotreksat, kortikosteroidler, immun globulin, siklofosfamid tedavide kullaılan başlıca ilaçlardır.

Destek Tedavileri

D vitamini: 1000–2000 IU/gün (kemik koruma, immün modülasyon)
Kalsiyum: 1000–1200 mg/gün
Omega-3 yağ asitleri: 1–3 g/gün (antiinflamatuvar etki)
Proton pompa inhibitörleri: Uzun süreli steroid kullanımında mide koruması

Beslenme Planı

Temel İlkeler

Anti-inflamatuvar diyet: Akdeniz tipi beslenme (zeytinyağı, sebze, meyve, balık, tam tahıl)
Tuz kısıtlaması: Hipertansiyon ve ödem riskini azaltır
Şeker ve rafine karbonhidratlardan kaçınma: Kortizon kaynaklı kilo alımını önler
Alkol ve sigara: Kesinlikle önerilmez (flare ve vaskülit riskini artırır)

Özel Not

Lupus nefriti varsa protein alımı 0.8 g/kg/gün ile sınırlandırılmalı
Kalsiyum ve D vitamini desteği, osteoporoz riskine karşı önemlidir

Yaşam Tarzı Düzenlemeleri

Güneşten Korunma

UV ışığı flare tetikleyebilir.
SPF ≥50 güneş koruyucu, şapka, uzun kollu giysi şarttır.
Güneşe maruz kalma süresi sabah erken veya akşam geç olmalıdır.

Fiziksel Aktivite

Hafif-orta şiddette aerobik egzersiz (yürüyüş, yoga, pilates) haftada 3–4 gün
Kas güçlendirme egzersizleri osteoporoz ve yorgunluğu azaltır

Uyku ve Stres Yönetimi

7–8 saat uyku
Meditasyon, nefes egzersizleri, VNS uygulamaları (örneğin auriküler vagus uyarımı) stresin immün etkisini azaltır
Gerekirse psikolojik destek veya SSRI (örneğin mevcut sertralin tedaviniz devam edebilir)

İzlem Planı

İzlem Unsuru	Sıklık	İçerik
Klinik muayene	3 ayda bir	Eklem, cilt, nörolojik bulgular
Laboratuvar	3–6 ayda bir	CBC, kreatinin, idrar, C3-C4, anti-dsDNA
Göz muayenesi	Yılda 1	Hidroksiklorokin retinotoksisitesi
Kemik yoğunluğu (DEXA)	2 yılda bir	Osteoporoz taraması
Kardiyak değerlendirme	1–2 yılda bir	EKO, lipid profili

Olası Yan Etkiler ve Önlemler

İlaç	Yan Etki	İzlem
Kortizon	Kilo artışı, hipertansiyon, osteoporoz	Kalsiyum+D vitamini, tuz kısıtlaması
Azatiyoprin	Kemik iliği supresyonu	CBC izlemi
Mikofenolat	Diyare, nötropeni	CBC, karaciğer fonksiyonu
Hidroksiklorokin	Retina toksisitesi	Göz muayenesi

Psikososyal Destek

Hasta eğitimi: Flare belirtilerini tanımayı öğrenmek (ateş, döküntü, ağrı artışı)
Destek grupları: Kronik hastalıkla baş etme gücünü artırır
Aile bilgilendirmesi: Özellikle ilaç uyumu açısından önemlidir

Vagus Sinir Stimülasyonu (VNS)

Etki Mekanizması

Kolinerjik antiinflamatuvar refleks üzerinden etkili olur.
α7nAChR aktivasyonu → TNF-α, IL-1β, IL-6, IFN-γ baskılanır.
Lupus’ta Th1/Th17 baskılanması, Treg artışı ve dendritik hücre toleransı rapor edilmiştir.

Klinik Kanıt

2022’de Frontiers in Immunology ve Lupus Science & Medicine dergilerinde yayınlanan küçük pilot çalışmalarda:
- Refrakter SLE hastalarında taVNS (transauriküler VNS) ile CRP, IL-6, dsDNA düzeylerinde azalma,
- Yorgunluk ve eklem ağrısında klinik iyileşme gösterilmiştir.

Kullanım Şekli

Tip	Uygulama
Non-invaziv (taVNS)	Kulak tragus bölgesine 20–25 Hz, 1–2 mA, 30 dk/gün
İnvaziv	Servikal vagus elektrodu (implant)

Kolşisin/immün baskılayıcılara dirençli, sistemik inflamasyonu yüksek, IL-6 baskısı gereksinimi olan SLE olguları
Nöropsikiyatrik veya kardiyovasküler otonom disfonksiyon eşlik eden lupus olguları

İntravenöz Glutatyon (GSH)

Etki Mekanizması

Hücre içi redoks dengesini sağlar, oksidatif stres kaynaklı DNA ve mitokondri hasarını azaltır.
SLE’de glutatyon peroksidaz aktivitesi düşük, lipid peroksidasyonu artmış bulunmuştur.

Endikasyon (tamamlayıcı)

Yüksek oksidatif stres, kronik yorgunluk, metotreksat veya mikofenolat toksisitesi olan olgular
Karaciğer fonksiyon bozukluğu, ciltte oksidatif stres bulguları (malar döküntü aktivitesi)

N-Asetilsistein (NAC)